انرژی

آنچه در زير مي خوانيم ، مقالهء ارزشمندي از
دكتر سيد مهدي زرقاني است كه از يكي از شماره هاي مجلهء دانشكدهء ادبيات و
علوم انساني مشهد بر گرفته ايم .


اخوان ثالث در آیینة شعرش *


چکیده
در این مقاله به بررسی سیر تحول شخصیت شاعری
اخوان می پردازیم. ابتدا برخی مفاهیم کلیدی ، مثل شخصیت شاعری و شخصیت
تاریخی را تعریف کرده ایم و سپس به بررسی اشعار اخوان پرداخته ایم. سیر
تطور شخصیت تاریخی اخوان در آثارش از شاعری فردگرا و سنت گرا آغاز شده (
دوره اول ) و در ادامه به شاعری اجتماعی ، امیدوار و مبارز می رسد ( دوره
دوم ). در دورة سوم تکوین شخصیت شاعریش، او شاعری است معترض، پرخاشگر،
نالان و گریان. در مرحله چهارم، شاعری می بینیم گرفتار یأس اجتماعی و پناه
برده به خوش باشیهای تخدیری و سرانجام در مرحلة پنجم با شاعری مواجه می
شویم که پس از گذر از دوره یأس اجتماعی، گرفتار یأس فلسفی شده و به گذشته
، حال و آیندة خود با تردید می نگرد.


کلید واژه : اخوان ثالث ، نقد شعر، دوره های شاعری، شخصیت شاعری


مهدی اخوان ثالث، خَلَفِ صالح نیما یوشیج است.
تلاشهای او چه از طریق نوشتن کتابهايی نظیر بدعتها و بدایع نیما و چه
بواسطه سرودن اشعاری در فرم نیمایی و البته با زبانی قوی تر و موفق تر از
نیما، باعث رویکرد جدی تر شاعران و ادیبان به شعر نیمایی شد. از او چند
اثر شعری به یادگار مانده که از این قرار است : ارغنون ؛ زمستان ؛ آخر
شاهنامه؛ از این اوستا ؛ در حیاط کوچک پاییز در زندان؛ زندگی می گوید اما
باز باید زیست؛ دوزخ اما سرد؛ ترا ای کهن بوم و بر دوست دارم( ). نقطة اوج
اخوان، در سه دفتر زمستان، آخر شاهنامه و از این اوستا است.

اگر از منظر کلی به درونمایه آثار اخوان بنگریم،
در مجموعة آثار او چند موضوع محوری وجود دارد که عبارتند از : 1 - مضامین
فردی؛ 2 ـ مضامین اجتماعی ـ سیاسی ؛ 3 ـ درونمایه های لیریک؛ 4 ـ اندیشه
های خیامی ـ فلسفی؛ مضامین پراکنده دیگر. ( ) ما در این مقاله به بررسی
مضامین فردی در شعر وی می پردازیم؛ اما قبل از شروع بحث، بهتر است سه
موضوع را روشن کنیم . نخست این که، آنچه در این جا، مد نظر ماست، بررسی
تصویری از اخوان است که در بیت بیت و بند بند اشعارش دیده می شود؛ یعنی
تصویری از « شخصیت شاعریِ» اخوان نه لزوما « شخصیت تاریخی» او. توضیح این
که « شخصیت تاریخی » ، همان است که هر انسانی در زندگی عملی از خود به جای
می گذارد. ممکن است بین این دو لایه شخصیتی یک شاعر انطباق وجود داشته
باشد یا خیر( ) . اما قدر مسلم این است که این دو، همیشه منطبق نیستند.
بنابراین ممکن است نتایجی که ما در این مقاله به دست می دهیم، با « اخوان
تاریخی» انطباق داشته باشد یا نداشته باشد؛ سعی ما نشان دادن تصویری است
که اخوان در خلال اشعارش از خود به یادگار نهاده است
.
نکته دوم این که، وقتی شاعری دربارة خودش می
سراید و از ضمیر « من» بهره برده و درباره این « من» نکته ها می گوید،
ممکن است چند منظور داشته باشد. گاهی شاعر درباره خودش شعر می سراید، اما
به مفاهیمی توجه می کند و از زبانی بهره می برد که دایرة شمول آن شعر، از
حد خود او فراتر نمی رود. فردیت شاعر در این نوع اشعار، چنان بر سر کل شعر
سایه می افکند که مفاهیم و حالات موجود در آن شعر ، قابل تعمیم به دیگران
نیست و دیگران بین حالات و عواطف خود با آن شعر هم سویی نمی یابند؛ شعر،
کاملا فردی و محدود به وجود خود شاعر است و بس. در شکل دوم، باز هم با
اشعاری مواجه هستیم که در آنها شاعر دربارة خودش شعر می سراید، اما دایره
شمول نوع اخیر، نه تنها شخص شاعر ، بلکه او و یک گروه اجتماعی یا یک قوم
را در بر می گیرد. در این نوع اخیر، فردیت شاعر، تنها نیروی مسلط شعر
نیست، بلکه هم شاعر را می بینیم و هم آمال و دغدغه های قوم او را . او
نماینده خود و یک قوم است. شکل سوم آن جاست که مفاهیم شعری و حالات عرضه
شده در شعر، نه تنها شاعر را در بر می گیرد، بلکه قابل تعمیم به نوع بشر
است. بنابراین « منِ شاعری» هر شاعر در اشعار مختلفش، ممکن است فردی،
اجتماعی و یا نوعی باشد.( ) یک نوع دیگر « منِ شاعری » هم داریم که به
تعبیر اخوان « فوق بشری» است ( ) که چون از حوزه بحث ما، در این مقاله ،
خارج است ، از پرداختن به آن سرباز می زنیم. برای آشنایی با تصویر اخوان
در خلال اشعارش، ما از هر سه نوع شعر بالا بهره می بریم و البته سعی می
کنیم در هر مورد مشخص کنیم که منِ شاعر بیشتر به کدام یک از این انواع،
نزدیکتر است.

نکته سوم این که برای آشنایی با « شخصیت شاعری»
شاعران، می توان از دو بخش از شعر آنها کمک گرفت. نخست اشعاری که در آنها،
شاعر به طور مستقیم به موضوعاتی درباره خود اشاره کرده است و مثلا خود را
دارنده صفاتی یا حالتی معرفی کرده و یا این که بر عکس، خویشتن را از صفات،
حالات و افعالی، مبرا دانسته است و دوم، سایر اشعارش که در واقع، معرف غیر
مستقیم « شخصیت شاعری» اویند. مستند ما در این مقاله فقط سایر اشعار دستة
اول است.

الف ـ اخوان در ارغنون

ارغنون، اولین دفتر شعر اخوان است و شامل اشعاری
است که بین سالهای 1326 تا 1345 سروده شده است. برعکس سایر دفترهای شعرش،
این دفتر، دوره تاریخی طولانی اي را شامل می شود. تمام اشعار این مجموعه ،
سنتی است . زندگی شاعری اخوان ، به پنج دوره تقسیم می شود . اولین آن ،
دوره ای است که اخوان در انجمنهای ادبی مشهد فعالیت داشت و شاعری کاملا
کلاسیک است. دوره دوم، از زمانی آغاز می شود که او به تهران رفته، با نیما
آشنا می شود و به صف مبارزان می پیوندد. دوره سوم ، شامل سالهای پس از
کودتای 28 مرداد1332 می شود. دوره چهارم، از اواخر دهه چهل شروع شده و تا
انقلاب اسلامی ایران ادامه می یابد و سرانجام، دوره پنجم است که دوره پس
از انقلاب اسلامی است. ارغنون، شامل اشعاری است مربوط به دوره های اول تا
سوم زندگی شاعری اخوان.


در مجموعه ارغنون،زمینه اصلی
اشعاری که اخوان ، در آنها درباره خود سخن گفته، « اندوه» است. چنین به
نظر می رسد که در این اشعار، اندوه اصلی ترین محرک شاعر در سرودن بوده
است. گاهی اندوه او ناشی از احساس تنهایی و غربت است؛ مثلا شعر « شکر یک
بوسه » (1332)، یا « غریبه»، یا « دل در هوای گلشن آزادی» ( 1327)، و
همچنین اشعاری مثل « پیمان» ( 1328)، « نسیم شهریور»(1320)، « خطاب به
سیدنا»(1345)، دارای چنین مضمونی هستند. در برخی اشعار هم، علت اندوه او
دوری از معشوقی است که خاطرات او تا سالهای سال با اخوان همراه بوده است.
در اشعارِ « ورق سوخته»،« چشم انداز دماوند»(1328)، « نوروز ملول»(1329) و
« نسیم شهریور»، این احساس اندوه او را نسبت به معشوق مذکور می توان سراغ
جست. این هم که احساس می کرده، به آرزوهایش نرسیده و رنج ناشی از فقر و
مرارتهای زندگی،دو علت اصلی دیگر اندوه شاعر در این اشعار و در این
سالهاست( ).در این اشعار، اخوانی را مشاهده می کنیم که به زندگی و غم خویش
می پردازد و هنوز یک شاعر اجتماعی نشده است. در همین راستا است اشعاری از
ارغنون که در آنها به فصاحت و هنر شاعری خویش،اشاره کرده است.( ) این
موضوعات مربوط به اشعار سال پیش از 1332 اخوان است. اما در اشعاری که بعد
از واقعه 28 مرداد 1332 سروده ،اندوه او بیشتر علت اجتماعی دارد تا فردی.
در اشعاری از قبیل « ما را بس»، « همسفر آه»، « خوشا»و « گرفتار»( سروده
شده در سالهای 32و33)، شاعر باز هم درباره خودش می سراید، اما « خود او»
در چنین اشعاری، « اجتماعی» شده و شامل او و جامعه عصرش می شود. در این
اشعار، سخن او نه بر سر « معشوق گیلانی» یا نوستالژی فردی، بلکه درباره
تاراج وطن، زندانی شدنش آن هم به گناه مبارزه در راه وطن و موضوعاتی از
این قبیل است. بنا براین، درارغنون دوتصویر از اخوان به چشم می خورد؛ در
تصویر اول ـ که مربوط به سالهای قبل از 1332 است ـ شاعری را می بینیم که
دل در بند معشوق دارد؛ اندوهش غالبا فردی و در سطح یک نوستالژی ساده است؛
مشکلات و مسائل او ، همان مشکلاتی است که همه آدمیان به طور روزمره احیانا
به آن گرفتار می شوند و مربوط به سطوح پایین زندگی است. در تصویر دوم،
اخوانی را می بینیم که از فردیت خویش فاصله گرفته و اندیشه اش در سطوح
بالاتری پرواز می کند؛ غم او،غم مردمی است که نیازمند آگاهی و هوشیاری
اجتماعی اند؛ مفهوم وطن در شکل متعالی آن برایش مطرح است؛ شاعری است که می
خواهد از هنرش در راه هدفی مقدس ـ که اجتماعی است ـ بهره ببرد. در مقابل
این اندوه غلیط فردی و اجتماعی، اخوان ، سه نوع واکنش نشان می دهد. گاه به
شعر و انزوای درونی روی می آورد و زمانی به خوشباشی های تخدیــری پناه
بــرده و بالاخره در مواردی ازمرگ به عنوان راه حل یاد می کند ( ) . بدین ترتیب است که او از اولین سالهای شاعریش گرفتار یأس و اندوهی مزمن می شود.



ب ـ اخوان در زمستان

مجموعه زمستان، شامل اشعاری است که مابین
سالهای1327 تا 1335 سروده شده است؛ جز یک شعر در آغاز چاپ جدید کتاب که
تاریخ 1365 را بر خود دارد و« منظومه شکار» که در سال 1345 به پایان رسیده
و در چاپهای بعدی به این کتاب ضمیمه شده است ، در این مجموعه، اشعاری که
قبل از 1331 سروده شده، درونمایه فردی قابل ذکری ندارند. اما در شعر « بی
سنگر» (1331)، قصه فرق می کند. در این شعر پروانه ای را می بینیم که علی
رغم سرزنش دیگران، پیله تنگ و تاریک خود را رها کرده و پای در گلستان می
گذارد. این پروانه بزودی در می یابد، هوای گلستان آلوده است؛ لذا آرزو می
کند پرستویی شود تا بشارت بهار و باران را به کشتزاران برساند. در پایان
شعر همین پرستو را میبینیم که با برگ سبز شبنم زده ای بر منقار، جان خویش
را در راه آرمانش فدا کرده است. پروانه و پرستو در این شعر، هر دو، می
توانند نمادی از خود اخوان هم باشند. شاعر به این ترتیب، هم رسالت خویش را
تعریف کرده و هم نشان می دهد که حاضر است برای رسیدن به آرمانهای مقدس
اجتماعی خود، جان شیرین را در طبق اخلاص نهد. در شعر « نظاره»(1331) هم
نشان می دهد که نمی خواهد همچون دیگران به زندگی عنکبوتی ـ خور و خواب و
شهوت ـ تن در دهد. بنابراین، اخوان این سال، اخوانی مبارز، سرزنده،
امیدوار و در خدمت آرزوهای بلند اجتماعی است.

تصویر اخوان در اشعار بعد از سال 1332 این
مجموعه یکباره کاملا دگرگون می شود. توجه داشته باشیم در سال 1332، واقعه
شوم شکست نهضت ملی اتفاق افتاد که بر روحیه اخوان و بسیاری از شاعران آن
روزگار تأثیر وحشتناکی بر جای نهاد ؛ از جمله شعرهای سال1332 مجموعه
زمستان شعر «فراموش» است که شاعر در آن ، از این که مردم او و سایر
مبارزان را فراموش کرده اند، ابراز ناراحتی می کند. در اشعار « مشعل
خاموش» « فریاد» و « اندوه»(1332)،چند تصویر برجسته شعری وجود دارد که از
این قرار است: 1 ـ جوی خشک فراموش شده ای که در انتظار باران است؛2 ـ چنار
دل مرده ای که منتظر پرندگان است؛ 3 ـ دشتی که در انتظار اسبی یا بادی یا
دست کم گرگی نشسته است . این سه تصویر عمده، علی رغم تفاوت ظاهری، هر سه
نمادی از خود اخوان هستند؛ ضمن این که می توانند نماد کسان دیگری هم
باشند. در این اشعار با اخوانی مواجه می شویم که رنجور از تنهایی، فراموش
شدگی و شکست است، اما در انتظار آینده ای بهتر نشسته است. او امیدوار است
این وضعیت نامطلوب چندان نپاید. همچنین نمی توان منکر تفاوت بارز اخوان
اشعار بی سنگر و و نظاره از یکسو و اخوان اشعار اخیر از سوی دیگر شد.
این وضعیت در اشعار سالهای 34 و35 از مجموعه
زمستان باز هم تغییر می کند . در اشعاری نظیر « مرداب »، « برای دخترکم
لاله »، « زمستان »، « گرگ هار »،« داوری»،«آب و آتش »،« پرنده ای در
دوزخ» ، «آواز کرک» و « چاووشی» ( سروده شده به سالهای34و35)، با اخوانی
مواجه هستیم که نومید از همه چیز و همه کس ست؛ دچار شکست عاطفی و اندیشگی
شده و به مردم که او را در مبارزه تنها گذاشته اند، بدبین شده است. اندوه
شدید، اخوان را رنج می دهد و سرانجام می بینیم که در شعر زمستان، به
خوشباشیهای تخدیری ـ که میخانه نمادی از آن است ـ پناه می برد.مشبه به
هایی که در اشعاری نظیر«گرگ هار» ، « آب و آتش» و «فسانه»، برای توصیف حال
خودش انتخاب می کند، نشان از سه چیز دارد؛ اول، پدید آمدن روحیه عصیان و
پرخاشگری نسبت به جامعه ای که او را تنها گذاشته و بدتر از آن، او را
فراموش کرده است. دوم و در مرحله بعدی، رویکرد به انزوای درونی و اندوه
شدید ناشی از شکست اندیشگی و سوم که در مرحله بعدی است، ظهور اولین نشانه
های یأس غلیظ اجتماعی؛ بخصوص در شعرفسانه که می گوید افسانه به پایان
رسید. « من شاعر» در اغلب اشعار این مجموعه، « اجتماعی» است؛ یعنی هم در
بیان حالات خود اوست و هم گروه کثیری از مردم که اخوان نماینده آنهاست.
بنابراین تصویر اخوان در مجموعه زمستان به طور خلاصه این گونه است
:
1- اشعار سال 1331 : اميدوار ، مشتاق خدمت به مردم ، آزاده و بلند همت
2- اشعار سال 1333: معترض به مردمي كه او را در مبارزه تنها گذاشتند و منتظر بهبود اوضاع

3- اشعار سال 1334 و 1335 : نوميد از مردم ، پرخاشگر ، خشمگين ، اندوهگين ، گرفتار يأس اجتماعي و رويكرد به خوشباشيهاي تخديري

علاوه بر اینها، شاعر در مجموعه زمستان، به
اندوه فردی، غم غربت، تنهایی و فقر خویش پرداخته و به صورت محدودی هم از
معشوق خویش یاد می کند( ) ، اما زمینه غالب، همان هاست که گفتیم.


پ ـ اخوان در آخر شاهنامه

آخر شاهنامه، مجموعه اشعاری است که بین
سالهای1335تا1338 سروده شده است و ادامه منطقی مجموعهزمستاناست. در این
مجموعه، دو شعر، تاریخ1357و1369 را دارد که در چاپهای بعدی به آن افزوده
شده که احتمالا به اعتبار تناسب معنایی این دو شعر با مجموعه آخر
شاهنامهبوده است. در این مجموعه، اشعاری که در آنها اخوان به خویشتن
پرداخته، نسبتا زیاد است؛ سیزده شعر. خلاصه درونمایه های فردی اشعار این
مجموعه به قرار زیر است
:
1 ـ اندوه تنهایی و احساس غربت؛ در « غزل1»، « خزانی» و « وداع»
در شعر « غزل 1»، همان شخصیت شعری را می بینیم
که در شعر «زمستان» از شدت اندوه و نومیدی به میخانه پناه برده و بر همه
خشم گرفته است: « مست نفرین منند از همه سو هر بد و نیک». پناهگاه او
میخانه است و تنهایی؛ هم چنانکه در شعر «خزانی»، خزان را قرینه خود می
یابد و همنوا با او می سراید:

پاییز جان! چه سرد، چه دردآلود.
چون من تو نیز تنها ماندستی
ای فصل فصلهای نگارینم
سرد سکوت خود را بسراییم
پاییزم! ای قناری غمگینم.( خزانی)

در این شعر، پاییز، از جمله نمادی برای شاعر
است. کما این که تصویر شعری « چنار جوان» که در بخشی دیگر از این شعر
آمده، تداعی کننده درخت چنار در «فریاد» است که پیش از آن سخن گفتیم. این
درخت چنار هم نماد دیگری برای خود شاعر است؛ با این تفاوت که برخلاف شعر«
فریاد» که چنار در انتظار پرندگان نشسته بود، این جا، دیگر سخن از انتظار
نیست و گویا چنار جوان از آمدن پرندگان نومید شده است:

پاییز جان چه شوم، چه وحشتناک
آنک بر آن چنار جوان آنک
خالی فتاده لانه آن لک لک. ( خزانی)

در شعر« وداع» هم ـ که از معدود شعرهای بی وزن
اخوان است ـ اخوان تنها را می بینیم که می پندارد« همه دروغ می گویند» و
سکوت تنهایی را بر بودن با همراهان دروغین و ناجوانمرد، ترجیح می دهد.
ناله ها و شکوه های غریبانه اخوان از لابه لای واژگان این چند شعر بخوبی
به گوش می رسد:

سکوت گریه کرد دیشب.
سکوت به خانه ام آمد،
سکوت سرزنشم داد،
و سکوت ساکت ماند سرانجام.( وداع)

2ـ یأس فردی و یأس اجتماعی و رسیدن به این باور
دردناک که همه چیز را از کف داده است؛ در اشعاری از قبیل«نادر یا اسکندر
»،« قولی در ابوعطا »،« چه آرزوها »،« وداع »،«برف»،« قصیده »،« سرکوه
بلند »،« مرثیه »،« گفتگو » و سرانجام« قاصدک ».
در شعر « نادر یا اسکندر »، طنز تلخ اخوانی
بخوبی خود را نشان می دهد. در این شعر، احساس می کند« آبها از آسیاب
افتاده است »، هر چند رگه هایی از امید در درون او می روید اما به سرعت
باد محو می شود:

گاه می گویم فغانی برکشم
باز می بینم صدایم کوته است.

در پایان همین شعر است که به این نتیجه نامطلوب می رسد :

هر آمد بار خود را بست و رفت
ما همان بدبخت و خوار و بی نصیب (نادر یا اسکندر)

در شعر « قولی در ابو عطا »، اخوان را می بینیم
که « تخته پاره به امواج دریا سپرده » تا او را به هر سو که می خواهد
ببرد. « بازوانش خسته » اند و امید رسیدن به هیچ ساحلي را ندارد و در شعر«
چه آرزوها »، اخوان دیگر آرزویی هم ندارد:« چه آرزوها که داشتم من و دیگر
ندارم ». از زیباترین شعرهای این مجموعه شعر برف است. شعر « برف » در یک
سطح معنایی خود، تصویری از مراحل زندگی اخوان را ارائه می دهد. راوی در
این شعر، نمادی از خود شاعر است که در همه صحنه ها حضور فعال دارد؛ همچنین
در بخشی دیگر از شعر، لک لک وارد صحنه میشود که او نیز، نمادی است از خود
شاعر:
لک لک اندوهگین با خویش حرف می زد:

« بیکران وحشت انگیزی است
خامش و خاکستری هم بارد و بارد . . .
پشت ناپیدایی آن دورهاشايد
گرمی و نورو نوا باشد.. . .
لیک من افسوس
مانده از ره سالخوردی سخت تنهایم »

در پایان این شعر هم حس نومیدی شاعر بخوبی به تصویر می رود:

برف می بارید
باز می گشتم
برف می بارید، می بارید، می بارید
جای پاهای مرا هم برف پوشانده است.

نومیدی و یأس اخوان را در شعر قصیده هم می توان سراغ جست :

خوابگرد قصه های بی سرانجامم
قصه هایی با فضای تیره و غمگین
و هوای گند و گردآلود
کوچه ها بن بست
راهها مسدود . (برف)

3 ـ مضمون فردی دیگری که در این مجموعه آمده،
مرور گذشته شاعر است و فعالیتهای سیاسی ـ اجتماعی که داشته است. در این
راستا، گاه احساس می کند نتیجه زحماتش برباد رفته و در لحظاتی که شرایط
روحی حادتری پیدا می کند، اصولا در درستی راهی که برگزیده، تردید می کند.
این مضمونها در اشعار« برف »،« قصیده » و « جراحت » با صراحت بیشتری آمده
است:

دیگر اکنون دیری و دوری است
کاین پریشان مرد
این پریشان پریشانگرد.. . .
ناگهان از خویشتن پرسد:
راستی را آن چه حالی بود؟
دوش یا دی، پار یا پیرار،
چه شبی ، روزی، چه سالی بود؟
راست بود آن رستم دستان
یا که سایه ي دوک زالی بود؟( جراحت)

4 ـ بیان ناجوانمردی کسانی که او را در مبارزه تنها گذاشته اند و نفرت از مردم در دو شعر « شکیبایی و فریاد » و « جراحت » :

صیحه کشم از جگر، فغان کشم از دل
تا برسد به گوش جهانم
صخرة خاموش هم به نعره درآید
گوش جهان بشنود غریو فغانم
آی جهانا! بیا، ببین، بشنو، آی
زین بد و بیداد، وای! شیون! فریاد!

* * *
ديگر اکنون دیری و دوری ست
کاین پریشان مرد،
در پس زانوی حیرت مانده، خاموش ست
سخت بیزار از دل و دست و زبان بودن،. . .
لیک در ژرفای خاموشی،
ناگهان بی اختیار از خویش می پرسد:
کان چه حالی بود؟
آنچه می دیدیم و می دیدند
بود خوابی یا خیالی بود؟ . . .
چرکمرده صخره ای در سینه دارد او
که نشوید همت هیچ ابر وبارانش
پهنه ور دریای او خشکید؛
کی کند سیراب جود جویبارانش؟(جراحت)

5 ـ گرفتاری تدریجی و روزافزون در چنبره حیرت
خیامی و احساس پوچی و بیان این نکته که آنچه گذشت و می گذرد و خواهد آمد،
دیگر جای امیدواری ندارد؛ در شعرهایی مثل« چون سبوی تشنه»،« دریغ »، « با
همین دل و چشمهایم همیشه »، « پیغام »، « برف » و « قصیده ». این که در
شعر « چون سبوی تشنه»، شاعر جویبار لحظه ها را« از تهی سرشار » می بیند و
یا در شعر دریغ، خود را همچون « یکی برگ پیر و پژمرده » به تصویر می کشد و
در شعر بعدی ، سخن از آرزویی به میان می آورد ،اما خیلی زود در می یابد که
هیچ آرزویی ندارد و در شعر « چه آرزوها » صراحتا اعلام می دارد که« چه
آرزوهایی که داشتم من و دیگر ندارم » و حتی به مرگ پناه می برد و موارد
دیگر، همه و همه حکایت از آن دارند که اخوان، بتدريج، به نوعی پوچی و حیرت
خیامی و یأس غلیظ اجتماعی رسیده است و این اخوانی است که در این اشعار می
بینیم:

چون درختی در زمستانم،
بی که پندارد بهاری بود و خواهد بود . . .
ای بهار همچنان تا جاودان در راه!
همچنان تا جاودان بر شهرها و روستاهای دگر بگذر
هرگز و هرگز
بر بیابان غریب من
منگر ومنگر .
سایه نمناک و سبزت هر چه از من دورتر خوشتر. . .
همچنان بگذر
تا درود دردناک اندهان ماند سرود من.

6 ـ اشارتی گذرا به عشق و معشوق فردی در شعر« غزل 1 ».

بنابراین و به طور خلاصه از بررسی دفتر شعر آخر شاهنامه، به این نتایج می رسیم:
الف ـ نام این مجموعه ـ آخر شاهنامه ـ بیانگر آن است که شاعر هنگام سرودن این اثر همه چیز را به پایان رسیده و نافرجام می داند؛
ب ـ آخر شاهنامه به حیث تصویری که شاعر ارائه می دهد، ادامه منطقی زمستاناست؛
پ ـ یأس و اندوه شاعر اززمستانشروع شده است، اما
درآخر شاهنامه به نقطه اوج خود نزدیک می شود. ادامه این یأس را در آثار
بعدی او خواهیم دید؛
ت ـ این که شاعر در این مجموعه، برخلاف زمستان،
به گذشته خود هم با تردید می نگرد، بیانگر آن است که در این مجموعه، غلظت
یأس اخوان بسيار بيشتر شده است، زیرا نه تنها حال و آینده را مبهم می
بیند، بلکه گذشته را هم انکار می کند؛
ث ـ احساس شاعر نسبت به مردم، در مجموعه پیشین غالبا خشم و بدبینی بود، اما در این مجموعه ، به نفرت و انزجار از مردم تبدیل شده است.

ت ـ اخوان در از این اوستا

از این اوستا، دربر گیرنده اشعاری است که بین
سالهای 1339تا1343 سروده شده است. این مجموعه به حیث تاریخی، ادامه منطقی
آخر شاهنامهاست . برعکس سه دفتر پیشین که در آنها اخوان بیشتر درباره خود
شعر سروده بود، در این مجموعه، نگاه اخوان از درونش فاصله گرفته و بیشتر
متوجه دنیای بیرون است. شعر« صبوحی» که تاریخ سال1339 را بر خود دارد، از
معدود اشعار این مجموعه است که تصویری از اخوان را به ما نشان می دهد . در
این شعر، اخوان در یک پاره تصویری،خود را به درختی با شاخه های برهنه که
خوابش برده تشبیه کرده و مرغانی را که بر گرد درخت نغمه سرایی می کنند،
مورد سرزنش قرار می دهد که « کدامین جام و پیغام صبوحی مستتان کرده ست، ای
مرغان ». اگر تصویر درخت را ـ که یک موتیف در آثار اخوان است ـ پی بگیریم
به این نتیجه می رسیم که در مجموعه زمستان، درخت وجود اخوان در انتظار
مرغانی است که به سوی او باز آیند و در مجموعه آخر شاهنامه درخت وجود او
دیگر در انتظار مرغی نیست و نومید شده است( در شعر فریاد) و در این
مجموعه، این درخت از مرغان بیزاری می جوید. این موتیف، به خوبی تطور روحی
اخوان را به ما نشان می دهد. در بخش پایانی همین شعر هم خود را به ابر
تاریک اسفندی تشبیه می کند که میل گریه دارد:

کدامین سوگ می گریاندت ای ابر شبگیران اسفندی؟
اگر دوریم اگر نزدیک
بیا باهم بگرییم ای چو من تاریک( صبوحی)

همین حالها را دارد تصویری از اخوان که در شعر « و نه هیچ» این مجموعه ارائه شده است:

نه زورقی و نه سیلی، نه سایة ابری
تهی ست آینه مرداب انزوای مرا
خوش آن که سر رسدم روز و سرد مهر سپهر
شبی دو گرم به شیون کند سرای مرا ( و نه هیچ )

در شعر صبح هم که مناجات گونه ای است با
اهورامزدا زندگی خویش را سرا سر بیهودگی می داند . « مرارت » و اندوه
زندگی او در شعر پرستار هم که او بیمار است و پرستارش شب، خود را نشان
داده است :

ز تو می پرسم ای مزدا اهورا، ای اهورامزد!
که را این صبح
خوش ست و خوب و فرخنده؟
که را چون من سرآغاز تهی بیهوده ای دیگر؟ ( صبح)

آنچه درونمایه های فردی این اثر را از مجموعه هایی که تاکنون بررسی کردیم، متمایز می کند، شدت و غلظت یأس اجتماعی شاعر است.

ث ـ اخوان در حیاط کوچک پاییز در زندان

به نظر می رسد که نقطه اوج شاعری اخوان، تا قبل
از این مجموعه اخیر است. اخوان در این مجموعه و آنچه پس از این منتشر
کرده، از مقام بلندی که در آثاری مثل زمستان و آخر شاهنامه و از این اوستا
داشت، فاصله گرفته و شعرش سیر نزولی دارد.به هر روی، این دفتر شعر اخوان ،
شامل اشعاری است که بین سالهای 1345تا1347 سروده است. نگاه اخوان در این
اثرش هم بیشتر متوجه بیرون خودش است؛ لذا کمتر به خود پرداخته است. در
شعر« مایا »(1347)، طوطیی را میبینیم به نام مایا که در بخشهایی از شعر
نمادی است از خود شاعر:

بیا مادر! بیا مادر!
برایت همزبان تازه ای آورده ام: مایا
چو فرزندت غریب، اندوهگین، تنها
ببین ـ جز من ـ غریبی را از این تنهاتر و اندوهگین تر دیده ای
آیا ؟ . . .
گرفتاریست همچون من قفس زاد و قفس پرورد.
گرفتاری کزین تنگ قفس چون من
ـ گر از تزویر تقدیر است، یا بیدادی صیاد ـ
نبوده ست و نباشد یک نفس آزاد،
هرگز هیچ .
ـ « بگو مایا! بگو آیا
در اوراق غبارآلود و ننگ اندوه خود، تاریخ
از آن پنهان شهیدان، هیچ هرگز یا د خواهد کرد؟
و آیا هیچ کس هرگز، نهان یا آشکار، آن داغداران را
کزایشان گم شدند آنان که دیگر بر نمی گردند،
( نگویم برگ سبزی از پناه و سایبان مهر)
به برگ زرد پیغام تسلی شاد خواهد کرد؟ . . .
و مایاخیره در آیينه، با تصویر پاسخ داد:
« هرگز هیچ »
(مایا)

در این شعر، آن حس خشم و نفرت اخوان فروکش کرده
و بن بست فکری و درماندگی و حیرت او برجسته تر شده است. در شعر« آن بالا»
(1347)، از رخوت و سستی فکری خویش با چاشنی انتقاد و اعتراض یاد می کند.
دفتر شعر دیگر اخوان، زندگی می گوید اما باز
باید زیست نام دارد. این دفتر، حاوی یک شعر بلند است که در سال 1346 سروده
شده است. در این شعر هم اخوان درباره خود مطلب قابل توجهی نمی گوید ، اما
تیره خیامی اندیشه اخوان که نشانه بن بستهای فکری و یأس فلسفی اوست، در این اثر بخوبی نمایان است.

ج ـ اخوان در دوزخ اما سرد

در این اثر به برخی شعرهای تاریخ دار برمی
خوریم؛ چنان که اشعار بی تاریخ هم در این مجموعه چشم را نوازش می دهد.
اشعار تاریخ دار آن بین سالهای1351تا1356 سروده شده است. در این مجموعه،
شعر «ابرها»، بیانگر اندوه تنهایی شاعر است:

آه،
ابرهایی که چون من، تنها
ابرتصویرند،ابر سایه و رنگند؛
چشمشان دارد دریغ از گریه هم حتی،
گرچه می دانم چو من غمگین و دلتنگند.( ابرها)

در شعر « پارینه»، اخوانی را مشاهده می کنیم که
دل بی کینه اما پر خونی دارد. آن بیزاری جستن از ناجوانمردانی ـ در حقیقت
اکثر مردم ـ که در مبارزه او را تنها گذاشته بودند و تا این جا در اکثر
اشعارش ـ کم و بیش ـ مطرح شده بود و چنان که دیدیم او را آزار می داد، در
این اثر بشدت فروكش کرده است. البته در دو شعر« شمعدان » و « دوزخ اما سرد
» از همین مجموعه، در می یابیم که آن احساس بیزاری را اینک، متوجه خویش
کرده است:

از آتش دل، شب همه شب بیدارم
چون شمع ز شعله تاج بر سر دارم
از روز دلم به وحشت، از شب به هراس
وز بود و نبود خویشتن بیزارم (شمعدان)

***

گرچه از بود و نبود رفته و آینده بیزارم،
پرسم اما از کجا بایست دانست این
که چو فصل رفته ها آینده ای هم پیش رو دارم؟ . . .(دوزخ اما سرد)

در همین شعر اخیر است که غلظت یأس فلسفی اخوان
به اوج خود در تمام آثارش می رسد و نه تنها آینده را بس تیره و مسدود می
بیند، بلکه زندگی گذشته اش را هم قصه بیهوده ای می داند که آغازش لعنت
بوده و ادامه اش هم سراسر نکبت و منفور. عنوان «دوزخ اما سرد»، بهترین
معرف حالات او در این ایام است:

قصه تا این جاش، این جایی که من خواندم
قصهء بیهوده تر بیهودگیها بود
لعنت آغازی، سراپا نکبتی منفور
گاهکی شاید یکی رویائکی شیرین،
بیشتر اما
قالب کابوس گنگی خالی از مفهوم
بی هوا تصویر تاری، کاردستی کور،
دوزخ ،اما سرد
وز بهشت آرزوها دور . . (دوزخ اما سرد)

در شعر« آوار عید » ـ با عنوان رسایی که دارد ـ باز هم یأس او حادتر می شود:

می دهم خود را نوید سال بهتر، سالهاست
گرچه هر سالم بتر از پار می آید فرود(آوار عید)

به طور کلی اشعار این مجموعه،اخوانی را نشان می
دهد که فوق العاده مأیوس و بدبین به زندگی است و گرفتار یأس غلیظ فلسفی.
یأس اجتماعی اخوان که در آثار مربوط به بعد از واقعه 28مرداد1332 خود را
بتدریج نشان می دهد، در این مجموعه به یأس فلسفی مبدل شده است.

چ ـ اخوان در ترا ای کهن بوم و بر دوست دارم

مجموعة ترا ای کهن بوم و بر دوست دارم، آخرین
اثر شعری اخوان به شمار می آید که بیشتر اشعار مابین سالهای 1345تا 1366
را شامل می شود که اکثر آنها در قالبهای سنتی سروده شده است. اخوان با
ارغنون که در قالبهای سنتی است، شروع کرده و با این اثر که باز هم بیشتر
اشعارش سنتی است، کار شاعری را به پایان می برد. در این مجموعه هم، اشعاری
هست که تصویر اخوان را در این سالها به ما می نمایاند. در این مجموعه،
اخوان این گونه خود را نشان می دهد:

1 ـ مردی که از غم پیری و غربت شِکوه می کند و صدای پای مرگ را شنیده است؛ در شعر« لعنت به پیری»؛
2 ـ سختیها و مرارتهای زندگی عرصه را بر او تنگ کرده است؛ « مرغ تصویر »؛
3 ـ گرفتار سردرگمی و حیرت فراوان است؛« باغ خون » و « سگ دیوانه »؛
4 ـ بر جوانی از کف رفته حسرت می خورد؛
5 ـ از فقر و مصائب زندگی شکایت دارد؛
6 ـ گرفتار یأس فلسفی و احساس پوچی موذی و رنج آوری است.
نکته قابل توجه این که با رویکرد به قالبهای
سنتی ، افکار سنتی نیز وارد شعر اخوان می شود؛ این موضوع در شماره های1،2،
4و5 دیده می شود.
اگر بخواهیم تصویر اخوان را از روی مجموعه اشعارش ترسیم کنیم، بدین ترتیب خواهد بود:

- مرحلهء اول (اشعار 1331 و قبل از آن ) : مردي مبارز .
- مرحلهء دوم ( اشعار 1332 تا 1334 ) : مردي شكست خورده و خشمگين و عصيانگر .
- مرحلهء سوم ( اشعار 1335 تا 1340 ) : متنفر از مردم و گرفتار يأس اجتماعي .
- مرحلهء چهارم ( اشعار پس از 1345 ) : گرفتار يأس فلسفي .

بحث ما در همین جا به انتهای خود می رسد با تذکر
مجدد این نکته که آنچه ما در این مقاله ارائه دادیم، مربوط می شود به
شخصیت شاعری اخوان که ممکن است در بخشهایی با شخصیت تاریخی او انطباق
داشته باشد و ممکن است نداشته باشد.


دکتر سید مهدی زرقانی
دانشگاه فردوسی مشهد

اخوان، شاعر حماسه و شکست

اخوان در شعرش درونمایه های حماسی را به استعاره و نماد مزین می کند

لیلی ابوالحسنی

مهدی اخوان ثالث، از برجسته ترین شاعران معاصر ایران، متخلص به م امید، در
سال 1307 در توس نو ( مشهد) به دنیا آمد و چهارم شهریور سال 1369 در تهران
درگذشت.

وی در سال 1326 از هنرستان صنعتی دیپلم آهنگری گرفت و در سال 1327 به
تهران آمد و معلم شد. در دهه سی شمسی وارد مبارزات سیاسی شد و به زندان
افتاد.

مهدی اخوان ثالث نخستین دفتر شعرش را با عنوان ارغنون در سال 1330 منتشر کرد.



من نه سبک شناس هستم نه ناقد .... من هم از کار نیما الهام گرفتم و هم خود
برداشت داشته ام.... شاید کوشیده باشم از خراسان دیروز به مازندران امروز
برسم...
مهدی اخوان ثالث
اگرچه اخوان در دهه بیست فعالیت شعری خود را آغاز کرد، اما تا زمان انتشار سومین دفتر شعرش، زمستان، در سال 1336، در محافل ادبی آن روزگار شهرت چندانی نداشت.

مهارت اخوان در شعر حماسی است. او درونمایه های حماسی را در شعرش به کار
می گیرد و جنبه هایی از این درونمایه ها را به استعاره و نماد مزین می
کند.

به گفته برخی از منتقدان، تصویری که از م . امید در ذهن بسیاری به جا
مانده این است که او از نظر شعری به نوعی نبوت و پیام آوری روی آورده و از
نظر عقیدتی آمیزه ای از تاریخ ایران باستان و آراء عدالت خواهانه پدید
آورده است و در این راه گاه ایران دوستی او جنبه نژاد پرستانه پیدا کرده
است.

اما اخوان این موضوع را قبول نداشت و در این باره گفته است: "من به گذشته
و تاریخ ایران نظر دارم. من عقده عدالت دارم، هر کس قافیه را می شناسد،
عقده عدالت دارد، قافیه دو کفه ترازو است که خواستار عدل است.... گهگاه
فریادی و خشمی نیز داشته ام."




اخوان از نگاه دیگران

شعرهای اخوان در دهه های 1330 و 1340 شمسی روزنه هنری تحولات فکری و
اجتماعی زمان بود و بسیاری از جوانان روشنفکر و هنرمند آن روزگار با
شعرهای او به نگرش تازه ای از زندگی رسیدند. مهدی اخوان ثالث بر شاعران
معاصر ایرانی تاثیری عمیق دارد.

جمال میرصادقی، داستان نویس و منتقد ادبی در باره اخوان گفته است: من اخوان را از آخر شاهنامه
شناختم. شعرهای اخوان جهان بینی و بینشی تازه به من داد و باعث شد که نگرش
من از شعر به کلی متفاوت شود و شاید این آغازی برای تحول معنوی و درونی من
بود.



هنر اخوان در ترکیب شعر کهن و سبک نیمایی و سوگ او بر گذشته مجموعه ای به
وجود آورد که خاص او بود و اثری عمیق در هم نسلان او و نسل های بعد گذاشت
نادر نادرپور
نادر
نادر پور، شاعر معاصر ایران که در سال های نخستین ورود اخوان به تهران با
او و شعر او آشنا شد معتقد است که هنر م . امید در ترکیب شعر کهن و سبک
نیمایی و سوگ او بر گذشته مجموعه ای به وجود آورد که خاص او بود و اثری
عمیق در هم نسلان او و نسل های بعد گذاشت.

نادرپور گفته است: "شعر او یکی از سرچشمه های زلال شعر امروز است و تاثیر
آن بر نسل خودش و نسل بعدی مهم است. اخوان میراث شعر و نظریه نیمایی را با
هم تلفیق کرد و نمونه ای ایجاد کرد که بدون اینکه از سنت گسسته باشد بدعتی
بر جای گذاشت. اخوان مضامین خاص خودش را داشت، مضامینی در سوگ بر آنچه که
در دلش وجود داشت - این سوگ گاهی به ایران کهن بر می گشت و گاه به
روزگاران گذشته خودش و اصولا سرشار از سوز و حسرت بود- این مضامین شیوه
خاص اخوان را پدید آورد به همین دلیل در او هم تاثیری از گذشته می توانیم
ببینیم و هم تاثیر او را در دیگران یعنی در نسل بعدی می توان مشاهده کرد."






اما
خود اخوان زمانی گفت نه در صدد خلق سبک تازه ای بوده و نه تقلید، و تنها
از احساس خود و درک هنری اش پیروی کرده : "من نه سبک شناس هستم نه ناقد
... من هم از کار نیما الهام گرفتم و هم خودم برداشت داشتم. در مقدمه زمستان
گفته ام که می کوشم اعصاب و رگ و ریشه های سالم و درست زبانی پاکیزه و
مجهز به امکانات قدیم و آنچه مربوط به هنر کلامی است را به احساسات و
عواطف و افکار امروز پیوند بدهم یا شاید کوشیده باشم از خراسان دیروز به
مازندران امروز برسم...."

هوشنگ گلشیری، نویسنده معاصر ایرانی مهدی اخوان ثالث را رندی می داند از
تبار خیام با زبانی بیش و کم میانه شعر نیما و شعر کلاسیک فارسی. وی می
گوید تعلق خاطر اخوان را به ادب کهن هم در التزام به وزن عروضی و قافیه
بندی، ترجیع و تکرار می توان دید و هم در تبعیت از همان صنایع لفظی قدما
مانند مراعات النظیر و جناس و غیره.

اسماعیل خویی، شاعر ایرانی مقیم بریتانیا و از پیروان سبک اخوان معتقد است
که اگر دو نام از ما به آیندگان برسد یکی از آنها احمد شاملو و دیگری مهدی
اخوان ثالث است که هر دوی آنها از شاگردان نیمایوشیج هستند.

به گفته آقای خویی، اخوان از ادب سنتی خراستان و از قصیده و شعر خراسانی
الهام گرفته است و آشنایی او با زبان و بیان و ادب سنتی خراسان به حدی
زیاد است که این زبان را به راستی از آن خود کرده است.



تعلق خاطر اخوان را به ادب کهن هم در التزام به وزن عروضی و قافیه بندی،
ترجیع و تکرار می توان دید و هم در تبعیت از همان صنایع لفظی قدما مانند
مراعات النظیر و جناس و غیره
هوشنگ گلشیری
آقای
خویی می افزاید که اخوان دبستان شعر نوی خراسانی را بنیاد گذاشت و دارای
یکی از توانمندترین و دورپرواز ترین خیال های شاعرانه بود.

زمستان، نمونه عالی شعر اخوان

وی به عنوان نمونه به شعر زمستان اشاره می کند و می گوید این
شعر فقط یک روز برفی طبیعی توس نو را تصویر می کند و از راه همین فضا
آفرینی و تصویر آفرینی در حقیقت ما را به دیدن یا پیش چشم خیال آوردن
دوران ویژه ای از تاریخ خود می رساند که در آن همه چیز سرد، تاریک و یخ
زده و مملو از هراس است.

اسماعیل خویی معتقد است که اخوان همانند نیما از راه واقع گرایی به نماد گرایی می رسد.

وی درباره عنصر عاطفه در شعر اخوان می گوید که اگر در شعر قدیم ایران
باباطاهر را نماد عاطفه بدانیم، شعری که کلام آن از دل بر می آید و بر دل
می نشیند و مخاطب با خواندن آن تمام سوز درون شاعر را در خود بازمی یابد،
اخوان فرزند بی نظیر باباطاهر در این زمینه است.

غلامحسین یوسفی در کتاب چشمه روشن می گوید مهدی اخوان ثالث در شعر زمستان احوال خود و عصر خود را از خلال اسطوره ای کهن و تصاویری گویا نقش کرده است.




شعر زمستان
در دی ماه 1334 سروده شده است. به گفته غلامحسین یوسفی، در سردی و پژمردگی
و تاریکی فضای پس از 28 مرداد 1332 است که شاعر زمستان اندیشه و پویندگی
را احساس می کند و در این میان، غم تنهایی و بیگانگی شاید بیش از هر چیز
در جان او چنگ انداخته است که وصف زمستان را چنین آغاز می کند:

سلامت را نمی خواهند پاسخ گفت
سرها در گریبان است
کسی سربرنیارد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران را.
نگه جز پیش پا را دید نتواند،
که ره تاریک و لغزان است.
وگر دست محبت سوی کس یازی،
به اکراه آورد دست از بغل بیرون؛
که سرما سخت سوزان است.

علاوه بر زمستان و ارغنون، از آخر شاهنامه، از این اوستا و در حیاط کوچک پاییز در زندان می توان به عنوان دیگر آثار مهدی اخوان ثالث یاد کرد.

م . امید پس از انقلاب مجموعه تو را ای کهن بوم و بر دوست دارم را منتشر کرد. آرامگاه م . امید در توس، در کنار آرامگاه فردوسی است، شاعری که به او ارادت خاصی می ورزید


سال
هایی چند پس از کودتای 28 مرداد سال 1332 هجری ی شمسی ، مهدی اخوان ثالث ،
شاعر روزهای خسته گی و درد ، خود را مزدشتی خواند . او اعلام کرد زردشت و
مزدک را در دل و دنیای خویش آشتی داده و بر حاصل این آشتی پیام های بودا و
مانی را نیز افزوده است
پناه به مزدشت واکنش‌ مردی تنها به زمانه‌ای پر جور و زخم بود؛ واکنش‌
مردی که مزدک‌های زمانه‌اش‌ را عارف می‌خواست؛ مانی‌های زمانه‌اش‌ را
عادل. پیامبرانی که پیش‌از‌آن‌که شمشیر در راه عشق کشند، آن‌چه در سر
دارند بنهند، آن‌چه در کف دارند بدهند و آن‌چه بر آن‌ها آید نجهند. مهدی
اخوان‌ثالث نیک‌پنداری‌ی زردشت، عدالت­جویی‌ی مزدک و بی‌نیازی‌ی مانی را
یک‌جا می خواست. بازگشت او به سوی شرفِ طبیعی و خانه‌ی پدری نشان نیاز به
جهانی دیگر بود؛ نیاز به سروری‌ی نیکانی رسته از بندِ هرچه هست. افلاطون
گفته بود مدینه‌ی فاضله آن جا است که مردان خوب حکم می‌رانند و مهدی اخوان
ثالث همه‌ی خوب­ها را گرد‌آورده بود تا مدینه‌ی فاضله‌ای در دل بر‌پا کند
که جهان را امید رستگاری نبود.

واکنش
مهدی اخوان ثالث‌ به جهان، واکنش‌ انسانی بود که از بدعهدی‌ی رؤیافروشان
زخم‌ها به دل و شانه داشت؛ از بدعهدی‌ی رؤیافروشانی که رؤیاهای بزرگ را به
برگِ امانی فروخته بودند و از صدایشان هیچ نمانده بود، مگر آه حسرتی که از
گلوی در‌راه‌مانده‌گان برمی‌خواست. مهدی اخوان‌ثالث طراوت مدینه‌ی فاضله‌ی
دل‌اش‌ را پادزهر اندوه بدعهدی‌ها می‌خواست. تاریخ اما در بد‌هیبت‌ترین
لحظه‌هایش‌، چنان در شعر او نشسته بود، که از حاکمان مدینه‌ی فاضله‌ی
دل‌اش‌ نیز کاری برنیامد.

2

بخش‌ عمده‌ی شعر فارسی در سال‌های 1320تا 1357هجری‌ی شمسی را می‌توان
واقعیتِ مستحیل در ترفندهای شاعرانه خواند؛ تصویرکننده‌ی مراحل گوناگون یک
نبرد در مقابل قدرت حاکم. ‍در این دوران همه‌ی تشبیه‌ها، استعاره‌ها،
نمادها، تغییرات دستوری، همه‌ی هنجار************ی‌ها و قاعده‌افزایی‌ها
(2) در خدمت شعر بیان به‌کار گرفته شد؛ بیان چه‌گونه‌گی، چرایی و
چه‌بایدی‌ی جهانی که حضور قدرتمندان را خوش‌ نمی‌داشت. شعر بیان در تقابل
با قدرت و بر مبنای باور به ارزشی همه‌گانی سروده می‌شد. در این نوع شعر،
حسرت، ستایش‌ و یا مرثیه تنها موقعیت اردوی خیر در مقابل قدرت را استعاری
می‌کرد؛ موقعیت آرزو در مقابل نظم سیاسی را.

فضای حاکم بر شعر فارسی در فاصله‌ی سال‌های 1320 تا 1357 را در قامتِ چهار
واژه یا عبارت می توان بازخواند: بشارت، یأس‌، سرگردانی و ستایش‌
قهرمانان. سقوط رضاخان و اطمینان به توان انسان برای برپایی‌ی جهانی دیگر
در فاصله‌ی سال‌ها 1320تا 1332 شعر بشارت را ساخته است؛ کودتای 28مرداد
ماه سال 1332 و باور به مرگ همیشه ی حماسه سازان در فاصله ی سال های 1332
تا 1341 شعر یأس را آفریده است ؛ ظهور دوباره ی مبارزان در صحنه و باور به
کورسویی دیگر ، در فاصله ی سال های 1341 تا 1349 شعر سرگردانی را ساخته
است ؛ نبرد سیاهکل و شگفتی از توان ایثار انسان در فاصله ی سال های 1349
تا 1357 شعر حماسی را آفریده است . دمی به صدای مهدی اخوان ثالث در همه ی
این سال ها گوش فرا دهیم ؛ به صدای یأس و خسته گی .

3

سال های 1320 تا 1332 ، سال‌های گریز رضاخان، پایان جنگ جهانی‌ی دوم، ورود
و خروج بیگانه‌گان، فراررویی‌ی احزاب سیاسی و نبرد مستمر برای کسب قدرت
بود. اما بیش‌ از همه‌ی این‌ها، سال‌های تولد رؤیاهای مردمی بود که پس‌ از
خوابی شانزده ساله چشم می‌مالیدند و در جست‌و‌جوی غبار سم‌ضربه‌های مرکب
سوار رهایی به هر سو نظر می‌کردند. بقایای گروه پنجاه‌و‌سه نفر خاک زندان
را از شانه های خود تکانده و حزب توده را بنیان گذاشته بودند. محمد مصدق
خشم مردم از جور تاریخی‌ی بیگانه‌گان را نمادین می‌کرد. افسران خراسان
شتاب برای پیروزی را تجسم می‌بخشیدند. جنبش‌های کارگری رؤیای جهانی خالی
از طبقات را در سر می‌پروردند. و هیچ‌کس‌ جز به رؤیاها نمی‌اندیشید.

در آن سال­ها باور به تولد روزی دیگر، ایمان به توان خویش‌ و حس‌
به‌بازی‌گرفته شدن در صحنه‌ی سیاسی، همه‌ی ذهنیت مردمی را می‌ساخت که به
تغییر تقدیر خویش‌ چشم امید داشتند. آن سال‌ها، روزگار شوق و خیال
معصومانه بود و جهان شعر فارسی هرگز نتوانست از خضوع در مقابل وسعت این
شوق و خیال شانه خالی کند.

در آن سال­ها هوشنگ ابتهاج با نگاه به هم‌سایه‌ی شمالی که تبلور همه‌ی
نیک‌بختی‌های سترگ شمرده می شد، چنین سرود: ”در نهفت پردة شب دختر
خورشیدنرم می بافددامن رقاصة صبح طلایی را”. سیاوش‌ کسرایی جان شاعر فردا
را تصویر کرد؛ شاعری که اندوه را خاطره‌ای دور می‌انگارد. یقین او به تولد
سراینده‌ای که بر شعرهایش‌ عطر گل نارنج می‌نشیند، بی خدشه بود: ”پس‌ از
من شاعری آیدکه می خندند اشعارش‌که می بویند آواهای خودرویش‌ چون عطر سایه
دار و دیرمان یک گل نارنج”. احمد شاملو به خشم ستم‌دیدگان سلام ‌کرد؛ به
خون جوشان آنان که عدالت را بشارت می دادند: ”اکنون این منم و شما...و خون
اصفهانخون آبادانو قلب من می زندتنبور و نفس‌ گرم و شور مردان بندر
معشوردر احساس‌ خشمگینممی­کشد شیپور”.

مهدی اخوان‌ثالث نیز محوِ روزگارش‌ بود. او در سال 1328 امید پیروزی‌ی
رنج‌بران را پای کوبید: ”عاقبت حال جهان طور دگر خواهد شدزبر و زیر یقین
زیر و زبر خواهد شد... گوید امید سر از بادة پیروزی گرمرنجبر مظهر آمال
بشر خواهد شد”. در آن سال‌ها، مهدی اخوان‌ثالث طراح طرحی دیگر بود؛ مایل
به برافکندن بنیان جهان: ”برخیزم و طرح دیگر اندازم بنیاد سپهر را
براندازم...هر جا که روم، سرود آزادیچون قافیه مکرر اندازم”. جان پراندوه
و دیر‌باور او اما بسیار پیش‌ از دیگران به استقبال روزهای بد رفت. در پشت
همه‌ی فریادها و شعارها مردمی ایستاده بودند که رخوت‌شان دیرپا بود و
آرزوهایشان به لقمه نانی خریدنی: ”ملت گاهی بخواب، گاهی بیدارو آبروی خود
نهاده در گرو نان...گاه گرفتار جلوه های دروغینگاه بکف، پتک و داس‌، سرکش‌
و غصبان”. تردید در دل مهدی اخوان ثالث جوانه زده بود؛ تردید به معبر
آرزوها:”دیگر بگو کدام خدا را کنم سجود؟یا شیوة کدام پیمبر برم بکار”. مهر
زردشت و مزدک و مانی و بودا باید همان روزها به دل او نشسته باشد.

4

سرانجام آن‌روز فرا رسید. 28 مرداد ماه سال 1332 تنها روز سقوط حکومت
محمدمصدق و پیروزی‌ی یاران شعبان جعفری نبود. تنها روز به
بار‌نشستن”خیانت‌ها” یا خطاهای حزب توده، تنها حاصل محافظه‌کاری یا
ناتوانی‌ی”حکومت ملی” در شناخت تضادهای جهانی، تنها روز بازگشت
محمدرضا‌شاه به تخت سلطنت، تنها روز سخن‌رانی‌ی فلسفی در فواید وجود شاهان
نبود. 28 مرداد ماه روز پایان یک باور بود. روز تجسم بدعهدی‌ی مردم، روز
در نور آمدن تزلزل رهبران، روز از سکه افتادن اطمینان به خویش‌ و به دیگری
بود. آخرین فریادهای کسانی که فاصله‌ی هستی و نیستی‌شان آبی بود که خون‌ها
را از سنگ فرش‌ها می شست، دیگر آبستن هیچ رؤیایی نبود. گویی آن‌ها تنها به
خاک می افتادند تا کسب مخفیانه‌ی قاری‌های مسلول را رونق ببخشند.

هیچ کس‌ نمی داند در آن روز نخست چه کسی تنهایی و ترس‌ را احساس‌ کرد؛
نخست چه کسی یار دیروزی را به انگشت به گزمه‌ها نشان داد یا زیر مشت گرفت؛
اما چهره‌ی رنجور مصدق در آستانه‌ی دادگاه، دستی که کاشانی به مهربانی به
پشت زاهدی زد، هجوم شرکت‌های نفتی‌ی انگلیسی- آمریکایی به ایران، کشف محل
اختفای فاطمی، لو‌رفتن سازمان افسری‌ی حزب توده، درج تنفرنامه‌های رنگارنگ
در روزنامه‌ها و حتا تصویر چهره‌های پر‌خشم آنان که تا دم مرگ بر اعتقاد
خود پای‌فشردند، تجلی‌ی خود را در ناباوری و حیرت همه‌گانی یافت؛ ناباوری
و حیرت مردمی که ناگهان خود را هیچ یافتند و تکیه‌گاه‌های خود را
فروریخته. 28 مردادماه سال 1332 روز آغاز یک سقوط بود؛ روز ترس‌ و آه؛ روز
کوچک شدنِ آدمی.

اوج شعر مهدی اخوان ثالث در چنین روزگاری نطفه بست؛ شعر او تبلور فریاد
کسانی بود که با کوچکی پیوند نمی‌توانستند و بزرگی‌ی دوباره‌ی
کوچک‌شده‌گان را نیز باور نداشتند؛ تبلور فریاد کسانی که عقربه‌های
آرزوهایشان با چنین جهانی هم‌خوانی نشان نمی‌داد. شعر مهدی اخوان ثالث
اندوه همه‌ی جان‌ها و هرزه‌گی‌ی خاک جهان را پشتوانه داشت. او به هیچ
چراغی دل نبست؛ نه چراغی و نه سواری. پهنه‌ی برآمده از خیال او دورتر از
آن بود که دست یافتنی بنماید. مهدی اخوان ثالث از پرنده سوخته‌گی‌ی بال‌ها
را باور داشت و از انسان بی‌سرانجامی را. چنین بود که روزگار پس‌ از کودتا
را هیچ کس‌ چون او نسرود.

بعد از کودتای 28 مردادماه سال 1332 واژه‌ی شب، به مثابه نماد اختناق، در
شعر بسیاری نشست. نیما یوشیج به حضور شب چون کوچه‌گردی بی‌طرف شهادت داد؛
بی‌آن‌که آن را میرا یا مانا بینگارد: ”هست شب یک شبِِ دم کرده و خاکرنگ
رخ باخته است”. نادر نادرپور به زردی‌ی دل‌فریب نور دل بست؛ هر چند که به
ناتوانی‌ی خویش‌ در ستیز با حریف اعتراف کرد: ”اندام من اندام شمعی واژگون
استکز جنگ با شب پای تا سر غرق خون است... هر چندکه می داند که این نوراز
مرگ با او دورتر نیستاما در این غم نیز می سوزد که افسوس‌از آن آتش‌ دیرین
که در او شعله می زد دیگر خبر نیستدیگر اثر نیست”.

اسماعیل شاهرودی در هنگامه‌ی حضور یأس‌ها و شکست‌ها چشم آرزو فرو نبست:
”تنها من مانده امو چله نشینی یأسها و شکستها...خرابه این تنهایی را
امّابه جای خواهم گذارد...و خواهم پیمودتنگه وحشتزایی راکه در فاصله
اکنونو دنیای فرداست”. محمد زهری از مرگ امیدها خبر داد؛ از مرگ مردی که
تاوان دل‌بستگی‌های بی‌سرانجام‌اش‌ را پرداخته بود: ‍“آن مرد خوش‌ باور که
با هر گریه، می گریید و با هر خنده، می­خندید... نومیدواری دشنه در قلبش‌
فروبرده استاینک به زیر سایة غم، مرده است”. احمد شاملو که تسلیم یک‌سره
به یأس‌ را خوش‌ نمی داشت، گاه خسته می سرود که: ”دست بردار، ز تو در
عجبمبه در بسته چه می کوبی سر”. گاه پنجره رو به دریا می گشود که: ”چله
نشسته قُرق به ساحل اگر چندبا دل بیمار من عجب امیدی است”. گاه سلاح برای
روز موعود دورِ سر می‌چرخاند که:”دخترانِ شرم شبنم افتادگیرمه ... بین شما
کدامصیقل می دهیدسلاح آبایی رابرایروزانتقام”؟ گاه روز سبز را بشارت می
داد که: ”روزی ما دوباره کبوترهایمان را پیدا خواهیم کردو مهربانی دست
زیبایی را خواهد گرفت”. مهدی اخوان‌ثالث امّا، نه روز دیگری را انتظار
می‌کشید و نه چون یک شاهد بی‌طرف به شب می‌نگریست. او فتوا می داد که خاک
جهان را جز سیاهی رنگ دیگری بر پیشانی نیست؛ هر چند که گاه عاصی از ستمِ
کمر************، اسکندری طلب می‌کرد و گاه خسته‌خاطر‌‌دوست را به سفری
بی‌فرجام فرا می‌خواند.

5

نخستین مجموعه‌شعرِ مهدی اخوان‌ثالث بعد از کودتای 28 مرداد ماه سال 1332
، مجموعه شعر زمستان است . بگذشته از اشعاری که پیش‌ از روزهای کودتا
سروده شده‌اند، فضای حاکم بر این مجموعه، آمیخته‌ای است از حس‌ تنهایی و
حسرتِ روزگاران شیرین بر باد. زمستان فریادکننده‌ی زخم‌های تازه است. رنج
مهدی اخوان ثالث در این مجموعه اما، نه برخاسته از تقدیر نوع انسان، که
برخاسته از سرگذشت انسانی است که راه به خطایی معصومانه برگزیده و چون چشم
گشوده، جز ره‌زنانی که به تاخت دور می شوند، هیچ ندیده است: ”هر که آمد
بار خود را بست و رفت،ما همان بدبخت و خوار و بی نصیب”. زمستان روایت
تقدیر انسان عصری ویژه در سرزمینی ویژه است؛ روایتِ تقدیرِ انسانی که
گذشته‌ی به‌یغما‌رفته‌ی خود را هنوز پرمعنا می­یابد. ‍ و

یأس‌ مهدی اخوان‌ثالث در زمستان با حیرت آمیخته است؛ یأس‌ مردی که سوزِ
زخم‌هایش‌ فرصت اندیشیدن به چرایی‌ها را از او گرفته است: ”هر چه بود و هر
چه هست و هر چه خواهد بود،من نخواهم برد این از یاد :کآتشی بودیم که بر ما
آب پاشیدند”. انطباق جان و جهانِ انسانِ مجموعه شعر زمستان هنوز به فرجام
نرسیده است. زمستان چشم جست‌وجو نبسته است: ”در میکده‌ام؛ دگر کسی اینجا
نیستواندر جامم دگر نمی صهبا نیستمجروحم و مستم و عسس‌ می­بردممردی، مددی،
اهل دلی، آیا نیست”؟ پاسخ انسانِ زمستان اما، ناشنیده روشن است: مددی
نیست. نه مددی، نه دستی، نه کلامی: ”سلامت را نمیخواهند پاسخ گفتسرها در
گریبان است.... و گر دست محبت سوی کس‌ یازی؛به اکراه آورد دست از بغل
بیرون؛که سرما سخت سوزان است”. ‍

تردیدها اما هنوز به جای خویش‌ باقی است؛ در دیار دیگری شاید برسر
خسته‌گان سقف دیگری باشد : « بیا ای خسته خاطر دوست / ای مانند من دلکنده
و غمگین !/ من اینجا بس دلم تنگ است ./ بیا ره توشه برداریم ، / قدم در
راه بی فرجام بگذاریم » زیر هیچ سقفی اما ، صدایی دیگر نیست ؛ ثالث پیام
کرک ها را لبیک می گوید:”بده... بدبد. چه امیدی؟ چه ایمانی؟ کرک جان خوب
می خوانی”. مجموعه شعر زمستان تردیدی است که به یقین می‌گراید، زخمی است
که کهنه می‌شود، حیرتی است که عادت می‌شود؛ زمزمه‌ای که در غار تنهایی‌ی
انسان مکرر می‌شود: ”چه امیدی؟ چه ایمانی”؟

دومین مجموعه شعر مهدی اخوان ثالث در سال‌های بعد از کودتای 28 مرداد ماه
سال 1332، آخر شاهنامه است. ثالث که در مجموعه شعرِ زمستان با کرک‌ها هم
آواز شده بود، در آخر شاهنامه به جهانِ پرتناقضِ خویش‌ باز می‌گردد؛ به
جهانی که آدمی در آن از وحشتِ سترونی‌ی زمانه، نخ‌بخیه‌های رستگاری را در
روزگاران کهن‌ می‌جوید:”سالها زین پیشتر من نیزخواستم کین پوستین را نو
کنم بنیاد.با هزاران آستین چرکین دیگر برکشیدم از جگر فریاد:این مباد! آن
باد!ناگهان توفان بیرحمی سیه برخاست”. شاعر آخر شاهنامه هنوز دست به سوی
یاری خیالی دراز می کند، هرچند نیک می داند که در زمانه‌اش‌ شیفته‌جانی
نیست: “شب خامش‌ است و خفته در انبان تنگ ویشهر پلیدِ کودنِ دون، شهر
روسپی،ناشسته دست و رو.برف غبار بر همه نقش‌ و نگار او”. و

شهرِ مهدی اخوان ثالث چونان دهشتناک است که او راهی ندارد، جز این‌که
اندک‌اندک از زمانه‌ی خود برگذرد و در تلخ‌فرجامی‌ی انسان عصرِ خود،
تلخ‌فرجامی‌ی نوعِ انسان را دریابد. هنگام که زخم‌ها از مانده‌گی سیاه
می‌شوند، ثالث سیاهی‌ی روزگارش‌ را با سرنوشت ازلی‌ی انسان پیوند می‌زند.
خوف حضور دقیانوس‌ مانده‌گار است: ”چشم میمالیم و میگوییم: آنک، طرفه قصر
زرنگارِ صبح شیرینکارهلیک بی مرگ است دقیانوس‌. وای، وای، افسوس”. آخر
شاهنامه به زخم فاجعه ناامیدانه‌تر می‌نگرد، به سرنوشت مجروحان زمانه رنگی
ازلی می زند و همه‌ی اندوه زمانه را در دل مردانی که درمانی نمی جویند،
انبوه می‌کند:”قاصدک ابرهای همه عالم شب و روزدر دلم میگریند”.

از این اوستا، سومین مجموعه شعرِ مهدی اخوان‌ثالث بعد از کودتای 28 مرداد
ماه سال 1332 ، آخر شاهنامه‌ای است که قد کشیده است. نگاهی از دور تا
فاجعه پُررنگ‌تر به‌چشم بیاید. اینک اگرچه ابری چون آوار بر نطع شطرنجِ
رؤیایی فرودآمده است، اینک اگر چه دیری است نعش‌ شهیدان بر دست و دل مانده
است، اینک اگر چه هنوز باید پرسید: ”نفرین و خشم کدامین سگ صرعی مستاین
ظلمت غرق خون و لجن راچونین پر از هول و تشویش‌ کرده است”؟ اما چه پاسخ
این سئوال، چه چرایی‌ی گسترده‌گی‌ی آن ابر و چه عمق اندوه برخاسته از حضور
نعش‌ شهیدان را باید در سرنوشت نوعِ انسان جست؛ چه این‌ها همه نمودهایی
است از آن تقدیرِ ازلی که بر لوحی محفوظ نوشته شده است؛ خطی بر
کتیبه‌ای:”و رفتیم و خزان رفتیم، تا جایی که تخته سنگ آنجا بودیکی از ما
که زنجیرش‌ رهاتر بود، بالا رفت، آنگه خواند: کسی راز مرا داندکه از اینرو
به آنرویم بگرداند.” و چون کتیبه به جهد و شوق بگردد، نوشته است همان‌:
”کسی راز مرا داند،که از اینرو به آنرویم بگرداند”.

در از‌این اوستا، مهدی اخوان‌ثالث از زمانه‌ی خویش‌ فاصله می‌گیرد تا
آن‌را آیینه‌ی بی‌فرجامی‌های نوعِ انسان بینگارد. اگر زمستان از سرمای
ناجوانمردانه می‌نالد، از‌این اوستا تعبیر سرما است. اگر زمستان مرثیه‌ای
بر مرگ یاران است، از این اوستا نوحه‌ای در سوکِ پیشانی‌ی سیاه انسان است.
اگر زمستان اندوه برخاسته از پیروزی‌ی تن به‌قدرت سپرده‌گان است، از‌این
اوستا افسوس‌ بی‌مرگی‌ی دقیانوس‌ است؛ پژواک صدای همه‌ی ره‌جویان در همه‌ی
روزها؛ صدایی در غارِ بی‌رستگاری: ”غم دل با تو گویم، غار!بگو آیا مرا
دیگر امید رستگاری نیست؟صدا نالنده پاسخ داد: آری نیست”.


6

سال‌ها می گذرند. فاصله‌ی سال‌های 1341 تا 1349 سال‌های دیگری است.
محمدرضا شاه پهلوی پرچم‌دار انقلاب سفید می‌شود. سرمایه‌داری به روستاها
سر می‌زند. طبقه‌ی متوسط سر بر می‌آورد؛ کالاهای غربی بازار ایران را تصرف
می‌کنند. جبهه‌ی ملی و نهضت آزادی به میدان می آیند، جلال آل احمد
غرب­زدگی را می‌نویسد؛ جنبش‌ اسلامی روح الله خمینی را می‌یابد. حسن‌علی
منصور ترور می شود. طیب حاج رضایی شورش‌ پانزدهم خرداد ماه سال 1342را
علم‌داری می‌کند. خلیل ملکی و یاران‌اش‌ محاکمه می شوند. محمد‌رضا‌شاه در
کاخ خود مورد سوء قصد قرار می‌گیرد. تشییع جنازه‌ی غلامرضا تختی، صحنه‌ی
اعتراض‌ به رژیم شاهنشاهی می‌شود. کانون نویسنده‌گان ایران پا می‌گیرد و
اگرچه محمدرضا شاه تاج می‌گذارد، شاعران نیم­خیز می‌شوند و غبار جامه می
تکانند؛ در برزخی میان جست‌وجوی چشم انداز و دلی پر از اندوه‌های پایا. و

در آن سال‌ها اسماعیل خویی بر خیزش‌ خشمی گواهی می دهد که دوزخ را ویران
خواهد کرد: ‍“دیر یا زودخشمی از دوزخ خواهد گفت:”آتش”. نادر نادر پور اما،
از آوازهای کهنه دل‌زده است: ”در زیر آفتاب، صدایی نیست... غیر از صدای
رهگذرانی که گاهگاه،تصنیف کهنه‌ای را در کوچه‌های شهربا این دو بیت ناقص‌
آغاز می کنند:آه ای امید غایب!آیا زمان آمدنت نیست”؟ محمود مشرف آزاد
تهرانی به تداوم سیاهی‌ها شهادت می دهد؛ به بی‌پناهی‌ی کودکانی که
خواب‌هایشان خالی است: ”عروسک‌ها را در شب تاراج کرده‌اند... در شهر
چهره‌ها را در خواب کرده‌اند”. حمید مصدق به محمود مشرف آزاد تهرانی از
زبان قطره‌های باران پاسخ می‌دهد: ”و گوش‌ کن که دیگر در شبدیگرسکوت
نیستاین صدای باران است”. محمدرضا شفیعی‌کدکنی در کنار حمید مصدق
می‌ایستد: ”امروزاز کدورت تاریک ابر‌ها در چشم بامدادانفالی گرفته‌امپیغام
روشنایی باران”. فریدون مشیری به پیش‌بینی‌ی کدکنی اعتقادی ندارد: ”کاش‌
می‌شد از میان این ستارگان کورسوی کهکشان دیگری فرار کرد”. فروغ فرخزاد در
طالع جهان نقش‌ برابری می‌بیند: ”کسی از آسمان توپخانه در شب آتش‌ بازی
می‌آیدو سفره می‌اندازدونان را قسمت می‌کند”. خسرو گلسرخی طراوت جنگل را
دست نیاز دراز می‌کند: ”جنگلای کتاب شعر درختیبا آن حروف سبز مخملیت
بنویس‌بر چشم‌های ابر بر فراز،مزارع متروک:بارانباران”. احمد شاملو اندوه
از‌پای‌افتاده‌گان را می‌نالد:”از مهتابیبه کوچه تاریکخم می‌شومو به جای
همه نومیدانمی‌گریم”. منصور اوجی از این همه‌‌تناقض‌ خسته است:”در دیاری
کهیکی از شور می‌گوید، یکی از پردة بیداد...می‌شود آیا کسانی یافتراهشان
یکراهفکرشان یکجورجاده‌های دوستیشان از کجی بس‌ دور”؟

در روزگاری چنین آشفته، مهدی اخوان‌ثالث که ساز زمانه را با آوای جان
خویش‌ هم‌خوان نمی‌یابد، با زبانی که در آن سماجت و پَرخاش‌ به جای آرامش‌
مأیوسانه و اتکاء‌‌به‌‌نفس‌ نشسته است، دل‌خوشی‌های خام‌سرانه را هشدار
می‌دهد. اکنون تناقض‌های او تناقض‌های خسته مردی است که گاه سر در گریبان
دارد و گاه می‌اندیشد هم‌دلی با ره‌روان را باید شعری سرود؛ سرگردانی که
گاه فالی می‌گیرد: ”ز قانون عرب درمان مجو، دریاب اشاراتمنجات قوم خود را
من شعاری دیگر دارم...بهین آزادگر مزدشت، میوه‌ی مزدک و زردشتکه عالم را ز
پیغامش‌ رهای دیگری دارم”. او نوید می‌دهد که از تنهایی و اندوه دل خواهد
کند اگر یاران شهری در خور بیارایند: ”دلم خواهد که دیگر چون شما و با شما
باشم ... طلسم این جنون غربتی را ب************م شاید،و در شهر شما از چنگ
دلتنگی‌ها رها باشم ...که تا من نیز،به دنیای شما عادت کنم، یکچندهوای شهر
را با صافی پاکیزه و پاکی بپالایید”. ‍

شهرِ مهدی اخوان ثالث اما، سر بلند نخواهد کرد: ”چه امیدی؟ چه
ایمانی؟نمی‌دانی مگر؟ کی کار شیطان استبرادر! دست بردار از دلم، برخیزچه
امروزی؟ چه فردایی”؟ پاسخی نیست؛ تنها باد زمانه به سویی دیگر می‌وزد؛
چنان به شتاب که مهدی اخوان ثالث دست به تسلیم بلند می‌کند: “اینک بهار
دیگر، شاید خبر نداری؟یا رفتن زمستان، باور دگر نداری”؟ تسلیم مهدی اخوان
ثالث در مقابل منادیان بهار اما، چندان نمی‌پاید. سرما‌زده‌گان مرگ زمستان
را باور ندارند.

7

حمله به پاسگاهی متروک در جنگل های انبوه سیاهکل ، تنها آزمون یک روش
مبارزاتی بود . 19 بهمن ماه 1349 پایانی بود بر سال ناباوری ؛ آغازی برای
آنان که ظهور " منجیان " را در طالع جهان دیده بودند . چه حضور تصویر
تیرباران‌شده‌گانِ نبرد سیاهکل بر صفحه‌های اول روزنامه‌ها و چه حضور
تصویر گریخته‌گان بر پهنه‌ی دیوارها، جز نماد‌های پایان یک دوران نبود. به
چشم آرزومندان کسانی به میدان آمده بودند که چشم‌هایشان پُر از”باغ‌های
بیدار” بود. جنبش‌ روشن‌فکری ‌ـ ‌سیاسی‌ی ایران که سال‌ها از ناهم‌خوانی‌ی
سخن و عمل مدعیان رنج بُرده بود، ناگاه قهرمانانی می‌یافت که پریزادانی
بی‌عیب را می‌مانستند؛ قهرمانانی که محک صداقت‌شان خاک جهان را رنگین
می‌کرد. حمله به پاسگاه سیاهکل کسان دیگری را به سوی جهان شعر خواند.
شاعران قهرمانان خویش‌ را یافته بودند. و

در بحبوحه‌ی خون و شجاعت و صداقت سیاوش‌ کسرایی مرگ شیفته‌گان زنده‌گی را
سرود: ‍“آنان که زندگی را لاجرعه سرکشیدندآنان که ترس‌ راتا پشتِ مرزهای
زمان راندند”. اسماعیل خویی برادرانی را نماز بُرد که طلوع پُردلی را در
مشت داشتند:”آنان که مثل آفاقمدر خون سرزدن‌شانپر پر زدندمثل قو
بودند.آنان جوان و مثل تو بودند”امامثل تو تخته بندِ ترس‌ نبودند”. محمود
مشرف آزاد تهرانی ریشه‌های به‌خاک‌افتاده‌گان را نشانی داد: “مردانی از
تبار بهار آمدند...مردانی از قبیله جنگاوران‌-نوشندگان آتش‌! خواهندگان
مرگ!” محمدرضا شفیعی‌کدکنی در رثای جان سوکوار سپیده‌دم گریست: ”بنگر آن
جامه کبودانِ افق، صبح‌دمانروح باغ‌‌اند کزین گونه سیه پوشان‌‌اند.” سعید
سلطانپور یاد بی‌مرگ پرویز پویان را آواز کرد: ”هلا ستارة پویانستارة
سوزانستارة سحر انقلاب ایرانی”. خسرو گلسرخی مرگ سرافرازانه‌ی ایستاده‌گان
را حسرت برد: بر سینه‌ات نشست زخم عمیق کاری دشمناماای سرو ایستاده
نیفتادیاین رسم توست که ایستاده بمیری”. احمد شاملو حماسه‌ی بسیارانی را
سرود. مرگ رویینه‌تنان؛ غرور مادرانی را که در بحبوحه‌ی خون و شهامت روز
شیرین را انتظار می‌کشیدند: ”ریشهفروترین ریشهاز دل خاک ندا داد؛عطرِ
دورترین غنچهمی‌بایدعسل شود!

زمانه‌ی شوق‌زده و حماسه‌ساز اما در شعر مهدی اخوان ثالث پژواکی نیافت. او
خسته‌تر از آن بود که صدایی دل‌مشغول‌اش‌ کند؛ کوچه‌گردی بود که در خویش‌
سفر می‌کرد: ”سحرگاهان که خاک از ماه و از مِهنم نِزم و دَمِ مهتاب
می‌خورددلم گهوارة غمهای عالماز مشرق تا به مغرب تاب می‌خورد”.

8

روز زخم و تلخی و تنهایی گذشت و جهان به هزار راه رفت. مهدی اخوان ثالث
اما، به یاد ساعتِ سقوط در می‌خانه‌ی پُردود و هق‌هق ماند؛ که جهان به چشم
گریان او جز هیچ نبود: ‍“هیچیم و چیزی کمما نیستیم از اهل این عالم که
می‌بینیداز اهل عالم‌های دیگر همیعنی چه پس‌ اهل کجا هستیماز عالم هیچیم و
چیزی کم”.